Ayasofya Camii - Trabzon

Geç Bizans kiliselerinin güzel bir örneği olan yapı, Trabzon İmparatorluğu krallarından I. Manuel Komnenos zamanında 1250-1260 yılları arasında inşa edilmiştir. Fatih Sultan Mehmet'in Trabzon'u fethini takiben camiye çevrilmiş ve vakıf eseri olmuştur. Restore edilerek 1966 yılında müze haline getirilmiştir. 2013 yılından bu yana ise cami olarak hizmet vermektedir. Bizans taşra üslubunun, Gürcü soğan kubbesi ve Selçuklu taş ve plastik taş işlemeciliği ile harmanlandığı bir yapıdır. Kapalı kollu haç planlıdır ve yüksek kasnaklı bir kubbeye sahiptir. Kuzey, batı ve güneyinde revaklı üç girişi bulunmaktadır. Yapı, ana kubbenin etrafında değişik tonozlarla örtülmüştür. Çatıya farklı yükseltiler verilerek kiremitle kaplanmıştır. TGA Yapının ana kubbesinin altına rastlayan kısmında “opus sectile” tarzında çok renkli mermerden yapılmış bir yer mozaiği bulunmaktadır. Dokuz değişik tür mermerle tezyin edilen bu döşemeler hiçbir olumsuz müdahale görmeden ahşapla kapatılmıştır. Yapı, narteks denilen giriş holüne sahiptir ve üç neflidir. Her nefin doğu yönünde bir apsisi bulunur. Apsislerden ortadaki içten yuvarlak, dıştan beşgendir. Diğer apsisler ise yuvarlaktır. Havarilerin sayısı dikkate alınarak on iki köşeli yapılan kubbe kasnağına havarilerin freskleri resmedilmiştir. Dört sütun ile taşınan kubbede on iki adet yuvarlak kemerli, ahşap doğramalı pencere yer almaktadır. Yapının üstün bir işçilik görülen taş plastiklerinde Batı sanatının yanı sıra Selçuklu dönemi İslam sanatının da etkileri görülmektedir. Kuzey ve batıdaki revak cephelerinde görülen geometrik geçmeli bezemeleri içeren madalyonlar ile batı cephesinde görülen mukarnaslı nişler, Selçuklu taş işlemelerindeki özellikleri taşımaktadır. Tanıtma Genel Müdürlüğü Arşivi, Servet Uygun Binanın en görkemli cephesi ise güneyidir. Önemli bir taş işçiliğine sahip olan bölümde, Hz. Adem'le Havva'nın yaratılışı kabartma olarak bir friz halinde anlatılmıştır. Güney cephesindeki kemerin kilit taşı üzerinde Trabzon’da 257 yıl hüküm süren Komnenos Hanedanı’nın sembolü olan tek başlı kartal motifi bulunmaktadır. Benzer bir kartal tasviri, ana apsisin dışında doğu tarafta da görülmektedir. Bu cephede, kentaur, grifon gibi karışık varlıklar, güvercinler, merkezlerinde yıldız ve hilal bulunan kare panolar, içleri bitkisel motifli madalyonlar yer almaktadır.

Gülbaharhatun Camii - Trabzon

Gülbaharhatun Camii, içerisinde medrese, imaret, mektep, hamam ve dârülkurrânın da yer aldığı Hatuniye Külliyesi’nin türbesi ile birlikte ayakta kalabilmiş iki yapısından biridir. Yavuz Sultan Selim'in annesi Gülbahar Hatun'un hatırası için Ortahisar'ın batısında, Zağnos Köprüsü'nün yakınında bir külliye içerisinde yapılmıştır. Caminin inşa kitabesi yoktur. Kaynaklar, 1514 yılında yaptırıldığını göstermektedir. TGA Cami erken devir Osmanlı mimarisinde ayrı bir plan tipi oluşturan zaviyeli camiler grubuna girmektedir. Duvar işçiliği özenlidir. Pencerelerde, son cemaat yerinde, kemerlerde ve minarede koyu gri ve sarımsı beyaz taş kullanılmıştır. Mihrap mermerden yapılmıştır. Kenar bordürleri sade, tepeliği bitkisel süslemelidir. Beşgen niş, mukarnaslı bir kavsara ile son bulmaktadır. Köşeliklerinde ikişer kabara (gül bezek) motifi yer alır. Minber de mermerden olup sade bırakılmıştır. Caminin klasik dönem süslemeleri bozulmuştur. Bugünkü süslemeler son onarımlarda yapılmıştır. Gülbaharhatun Türbesi Caminin doğusunda yer alan ve Hatuniye Külliyesi’nden cami dışında günümüze kadar gelebilen tek eser olan bu yapı, Yavuz Sultan Selim tarafından annesi Gülbahar Hatun için yaptırılmıştır. Külliyenin en eski yapısı olan türbe 1505 yılında inşa edilmiş; günümüze gelene kadar birçok defa onarımdan geçmiştir. Türbe, sekizgen prizma şeklinde olup kubbelidir. Türbenin kuzey yüzü dışında bütün cephelerinde pencere bulunmaktadır. Renkli taşlarla tezyin edilmiş pencere kemerlerinin üzerinde birer kabartma madalyon yer almakta ve bunların içlerinin zengin süslemelerle doldurulmuş olduğu görülmektedir. Güneydoğuya açılan kapının üstünde inşa kitabesi ve ayrıca rûmîler içinde iki besmele bulunmaktadır.