Mor Kiryakus Manastırı - Batman

Mor Kiryakus (Kuryakos, Kuryakus) Manastırı, Batman’ın Beşiri ilçesine bağlı Ayrancı köyünde bulunmaktadır. Süryani Hıristiyanları tarafından kutsal kabul edilen ve Tur Abdin olarak bilinen bölgenin en uç noktasında yer alır. 4. yüzyılda Halep’ten Tur Abdin bölgesine gelerek Hıristiyanlığı yayan keşişler, özellikle Kuzey Mezopotamya Ovası'na hâkim tepe ve kayalıklar üzerine çok sayıda manastır kurmuştur. Kıra Dağı'nın ovaya bakan doğu yamacına yapılan Mor Kiryakus Manastırı, bölgenin ilk manastırlarından biri olduğu için önemli bir eserdir. TGA Manastır girişindeki ana kapı ile iç avluyu ayıran kemerli kapının üzerinde Süryanice yazılmış iki taş kitabe mevcuttur. İlk kitabede Halepli Salibo isimli birinden bahsedilmekte; ancak manastırın yapım tarihi hakkında bilgi verilmemektedir. Manastırda çan kulesinin bulunmayışı ise yapının MS 5. yüzyılda yapılmış olduğunu düşündürmektedir. TGA Mor Kiryakus Manastırı, dehlizlerle inilen bir yer altı katıyla birlikte üç katlı bir yapıdır. Dıştan dikdörtgen planlıdır. İçten geniş iki kare planlı kapalı bir avlu ve bu avlunun etrafındaki kemerli payendelerin gerisindeki odalardan meydana gelmektedir. Manastır patriğinin yatak odası olarak kullandığı oda tavanını oluşturan sekizgen dilimli taş kubbedeki yıldızlı haçların mimari yapısında, üstün bir sanat değeri vardır. Osmanlı döneminde de birkaç kez onarım geçiren Mor Kiryakus Manastırı, Tur Abdin bölgesinin engebeli yapısı üzerine serpiştirilmiş eşsiz güzellikteki onlarca manastır ve kilise gibi zamanla cemaati kalmadığı için metruk duruma düşmüştür. Kültür ve Turizm Bakanlığınca tescil edilerek koruma altına alınan manastır, yürütülen restorasyon çalışmaları neticesinde yenilenmiştir.

Zeynel Bey Kümbeti - Batman

Zeynel Bey Kümbeti, Akkoyunlu Beyliği döneminden kalma bir anıt mezardır. Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’ın oğlu Zeynel Bey için yapılmış olup Anadolu’daki anıt mezar geleneğinin ilk örneğidir. Kümbetin kuzey kapısı üzerindeki kitabede “11 Ağustos 1473 yılındaki Otlukbeli Savaşında şehit düşen Bahadır Han Hasan Bey’in oğlu Zeynel Bey için yapıldığı” anlatılmaktadır. Mimarı Abdurrahman oğlu Pir Hasan’dır. TGA Kümbetin daire planlı mezar odasının üzerinde, dıştan daire plan ve içten sekizgen plan devam edilerek esas gövde yapısı yükseltilmiştir. Tavanı kubbe şeklinde olup konik bir külahla örtülüdür. Kendi türünün tek örneği olan bu silindirik yapı, üzerindeki çini süsleme yazılar ve kitabesiyle dikkat çekicidir. Gövde kısmını dıştan çevreleyen alt alta üç sıra halinde çinilerle yazılmış olan “Allah-Muhammed-Ali” yazıları, kümbetin mimari yapısına ayrı bir estetik değer katmaktadır. TGA Ilısu Baraj Gölü alanında kalan Zeynel Bey Türbesi, 2017 yılında bulunduğu alandan taşınarak iki kilometre uzaklıktaki Hasankeyf Yeni Kültürel Park Alanı'na yerleştirilmiştir.