Emir Bayındır Kümbeti - Bitlis

Ahlat Selçuklu Mezarlığı’nın yanında yer alan Emir Bayındır Kümbeti, 1481 yılında vefat eden Bayındır Bey için eşi Şah Selime Hatun tarafından yaptırılmıştır. Bayındır Bey, Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan’ın torunu, Rüstem Bey’in oğludur. Çevresindeki sekiz kısa sütun sebebiyle halk arasında Parmaklıklı Kümbet adıyla da anılır. Zarif mimarisi ile Bitlis kümbetleri arasında özel bir yer almış ve Ahlat’ın simgesi durumuna gelmiştir. Gülcan Acar Yapı, kare kaide üzerine, cenazelik katının pahlanması ile onikigen gövdeye geçilmiş kesme taştan yapılmıştır. İçten kubbe örtülü gövdenin üstünde konik bir külâh yer alır. Gövdede geometrik süslemelerin hâkim olduğu bordürler, kuşaklar ve nişler, taş işçiliğini zenginleştirmektedir. Dıştaki geometrik ve bitkisel süslemeye paralel olarak yarı açık iç mekânda da özellikle mihrap nişi ve duvarlarda yer alan bezemeler dikkat çekici güzelliktedir. Murat Coruk Üst tarafta yapıyı çepeçevre dolanan kitabede Bayındır Bey’in 886 Ramazan ayında (Kasım 1481) öldüğü belirtilmiş ve unvanları ile hayatı anlatılmıştır. Kümbetin hemen yanında 1477 yılında Bayındır Bey tarafından yaptırılan mescit yer almaktadır. Mescit duvarındaki beyaz kitabede adı okunan Baba Can adındaki kişinin hem mescidin hem de kümbetin mimarı olduğu düşünülmektedir.

İskender Paşa Camii - Bitlis

İskender Paşa Camii, Bitlis’in Ahlat ilçesinde, Osmanlı döneminde yapılan Sahil Kalesi içinde yer alır. Meyilli bir arazi üzerinde kurulmuştur. Ahlat’ta Osmanlı döneminde yapılmış olan ilk camidir. Kitabesine göre 1564-65 yılında, bölgenin imarında büyük rol oynamış olan Van Beylerbeyi İskender Paşa tarafından yaptırılmıştır. Cami, hamamıyla birlikte bir külliyedir. Yavuz Sultan Selim zamanında inşa edilen cami, Kanuni Sultan Süleyman döneminde genişletilmiştir. Yapının dış cepheleri kahverengi andezit (Ahlat) taşından sade olarak yapılmıştır. Cephelerdeki pencereler sivri kemerli birer alınlığa sahiptir. Harim, kare planlıdır. İbadet mekânını köşelerden tromplarla geçilen tek bir kubbe örter. Kubbe dıştan sekizgen kasnak üzerine oturmuştur. Harimin beden duvarındaki pencereler sivri kemerli niş içinde ele alınmış olup dikdörtgen açıklıklıdır. Günümüzde ibadete açık olan İskender Paşa Camii, bölgede yapılan Osmanlı camilerinin öncüsü ve klasik tek kubbeli plan şemasının taşradaki önemli bir uygulaması olması açısından önemlidir.

Kadı Mahmut Camii - Bitlis

Kadı Mahmut Camii, Ahlat Sahil Kalesi içinde ve İskender Paşa Camii'nin karşısında yer alır. 16. yüzyılda Gazi Kadı Mahmut adlı bir zat tarafından yaptırılmıştır. 1982-83 yıllarında onarım ve restorasyonu yapılan caminin yapılışı sadedir ve camide Osmanlı mimari üslubu hakimdir. Bütünüyle dikdörtgen bir plan üzerine inşa edilmiş olup ibadet mekânı ise karedir. Son cemaat yeri üç kubbe, ana mekânı ise tek kubbeyle örtülmüştür. Minaresi kuzeybatı köşesine yapışık olarak yapılmıştır ve tek şerefesi bulunmaktadır.

Usta Şakirt Kümbeti (Ulu Kümbet) - Bitlis

Usta Şakirt Kümbeti, Bitlis’in Ahlat ilçesinde bulunan kümbetlerin en büyüğü olduğu için Ulu Kümbet olarak da bilinir. Selçuklu Meydan Mezarlığı’nın güneyinde, Van Gölü’ne oldukça yakın bir yerdedir. Kitabesi olmadığı için yapılış tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Diğer Selçuklu kümbetleri gibi iki katlıdır. Alt katı mezar, üst katı ise mescit olarak yapılmıştır. TGA Kümbetin Ahlat’a özgü volkanik kesme taşından yapılan kaide kısmı, 9 X 9 metre ebadında bir kare teşkil eder. Cenazeliğe doğu kenarda ve zeminden bir metre derinde bulunan bir kapıdan girilmektedir. Cenazelik kısmının tavanı tonozla örtülmüştür. Biri doğuda diğeri batı duvarının ortasında iki mazgal penceresi bulunmaktadır. Silindirik planda yükselen gövdenin üzeri muntazam panolara ayrılmış olup her pano ortasında birbirini takip eden nişler yer almaktadır. Mukarnasla süslü kemerli kapı nişinin etrafı dışta kıvrık dal ve rumilerden; içte ise geometrik geçme motiflerden iki bordür ile çevrilmektedir. Giriş kapısında olduğu gibi silindirik gövdenin dört cephesinde mukarnaslı ve çevresi bordürlü dört niş yer almaktadır. Üst kısımda panoları sınırlayan zencerek motifli kuşağı takiben yer alan ve kümbeti saran geometrik geçmeli ikinci bir kuşak, bunun üzerinde ise beyaz taş üzerine Ayet-el Kürsi yazılı üçüncü bir kuşak bulunmaktadır. Konik külahın üzeri de tepe noktasına doğru daralan dokuz kademeye ayrılmış ve her kademe değişik şekilde işlenmiş kabartma panocuklar halinde düzenlenmiştir.